Përmbledhja e poezive Divan-i Hamis që paraqet përmbledhjen e pestë të poezive të poeteshes së talentuar Fatjona Bajraj është një hallkë e zinxhirit të vargjeve me sens shpirtësor dhe kuptimor e Fatjonës. Ajo me mjeshtëri arrinë që të materializojë në vargje çështjen e “Mallit”, që në realitet është edhe esenca e jetës së njeriut në këtë botë të përkohshme. Shpirti gjithnjë është në vaj dhe ka mall për takim me të Dashurin, kjo është tema e shumë poezive klasike, inkuadro këtu edhe tetëmbëdhjetë dyvargjet në preludin e Mesnevisë së Mevlana Xhelaluddin Rumiut. Mjeshtëria poetike e Jonës në vargjet e saj na bën që të mendojmë se ajo ka mall për diçka të kësaj bote, por, përkundrazi malli i saj është për origjinën dhe burimin e frymës njerëzore. I Dashuri, në poezitë e Jonës është emërtuar me termet “ Aziz dhe Hafëz” ( I shenjtë dhe Mbrojtës) dy nga emrat e bukur të Zotit. Ajo përmes pasqyrimeve dhe manifestimeve të dukshme të këtyre dy emrave e kanalizon mallin e saj për të Dashurin Absolut.
Gjëja e parë që duhet patur parasysh kur flitet për poezinë dhe ndjenjën e autores, është se ato janë dy mënyra të veprimit dhe se, në përputhje me rrethanat, kur vëzhgohet njeriu si qenie që adhuron, pra si qenie soditëse, njeriu vëzhgohet nga aspekti i veprimit të tij. Meqenëse veprimi i çdo qenieje rezulton nga ekzistenca e saj, përgjigja në pyetjen se si vepron një qenie varet nga përgjigja e pyetjes se çfarë është ajo qenie, pra në çfarë mënyre ekziston, me ç’rast veprimi atëherë “shfaqet si shprehje, realizim i përsosur i qenies, ajo që i jep kuptimin dhe vlerën e saj”. Kështu, cilësia e qenieve të ndryshme të universit rrjedh nga veprimtaria e tyre e larmishme. Në këtë cilësi, filozofët njohën më së shumti veçantinë e njeriut, i cili ekziston si një qenie komplekse materialo-shpirtërore dhe e kanë shprehur këtë kompleksitet në mënyra të ndryshme. Si rrjedhojë, u përfituan shumë antropologji të ndryshme: nga ato që mësojnë se njeriu është në të vërtetë një shpirt i bllokuar në një trup, përmes teorive të ndryshme dualiste që mësojnë paralelizmin e shpirtit dhe trupit deri te pretendimet se shpirti është vetëm një epifenomen i trupit. Fatijona, nga ana tjetër në poezitë e saja, konsideron mësimin më të pranueshëm për unitetin substancial të shpirtit dhe trupit te njeriu, ku shpirti sillet si një formë substanciale e trupit. Sipas këtij këndvështrimi, gamë e gjerë e mundësive për veprim që i hapet njeriut nëpërmjet ekzistencës së tij komplekse shpirtërore-materiale, mundësohet nga qenia e tij dhe çdo veprim i tij është gjithmonë akt i një njeriu të tërë. Në këtë gamë të gjerë veprimesh, së pari vihet re se ka disa veprime që njeriu, falë dimensionit të tij material, i ndan me të gjithë botën materiale, madje edhe atë shpirtërore. Kështu, njeriu, si çdo qenie e shpirtërore-materiale, mund të shihet si një pjesë e universit, i cili , si individ, kontribuon në qëllimin e tërësisë. Ndryshe nga qeniet e tjera që nuk janë të vetëdishëm në vetvete dhe për veten e tyre, por janë plotësisht të përcaktuara nga jashtë dhe të drejtuara nga jashtë, dhe veprimi i tyre, i cili zhvillohet rreptësisht sipas ligjeve fizike, është gjithmonë dhe ekskluzivisht kalimtar, në veprim njeriu si një qenie e gjallë njekohesisht ndikon ne vetveten, dmth perfeksionohet, qe do te thote se pervec se vepron ne menyre kalimtare, ka edhe aftesi te veproje ne menyre të përjetshme. Megjithatë, ajo thekson faktin se ekzistenca njerëzore, me vetë faktin se është jetë, nuk i hedh poshtë ligjet e materialitetit të saj, por përkundrazi mund të thuhet se jeta është »një rregull i caktuar metafizik që i imponohet materies dhe një rend që i respekton ligjet. Megjithatë, ligjet e fizikës, megjithëse mbeten plotësisht të vlefshme sipas rendit të tyre, “mbulohen” në një qenie të gjallë nga një ligj më i lartë. Në këtë pikë paraqitet edhe autonomia e njeriut. Është e qartë se kjo autonomi nuk shfaqet në të njëjtën shkallë në të gjitha qeniet e gjalla, ku një brendësi më e madhe e veprimit nënkupton një shkallë më të madhe të depërtimit të imanencës në tranzitivitet. Kështu, niveli më i ulët i imanencës gjendet në bimët që kanë vetëm tre funksione themelore të jetës – ushqimin, rritjen dhe riprodhimin – dhe megjithëse si qenie të gjalla veprojnë vetë dhe për veten e tyre, ato janë ndërtuar ekskluzivisht “sipas planit të marrë nga Krijuesi”. Një shkallë më e lartë e imanencës vërehet te kafshët që përveç funksioneve vegjetative, zotërojnë edhe aftësinë e njohjes shqisore dhe të aspiratës shqisore dhe falë këtyre aftësive, ato janë në gjendje të planifikojnë disi në mënyrë të pavarur vetë-zhvillimin e tyre. Pavarësisht kësaj, autonomia e tyre është gjithashtu mjaft e papërsosur, sepse veprimet e tyre përcaktohen vetëm nga prirja e tyre natyrore. Njeriu, nga ana tjetër, si qenie racionale, ka vullnet të lirë dhe është në gjendje të vendosë lirisht qëllimet e tij dhe të zgjedhë rrugët që të çojnë në ato qëllime, prandaj me të drejtë thuhet se ai është “mjeshtër i veprimeve të tij”. Mirëpo, kjo nuk e përjashton faktin se qëllimi përfundimtar i jetës së tij, drejt të cilit ai është i drejtuar nga natyra e tij, nuk është zgjedhur nga vetë njeriu, megjithëse, ai është gjithashtu “pjesërisht mjeshtër, sepse në mundësitë fisnike të etikës që jeton, njeriu ka fuqinë të marrë pozicionin e tij si fryt dhe meritë e gjykimit dhe vendimit të tij, dhe në këtë mënyrë – nëpërmjet veprimit të tij imanent – të kuptojë, ose mos të kuptojë, vendzënien reale të tij në gjithësi. Ai synim përfundimtar për të cilin njeriu përpiqet me gjithë qenien e tij nga natyra duhet të jetë një “formë e tillë veprimi që zhvillon të gjitha potencialet e njeriut deri në realizimin e plotë”. Një veprim i tillë mund të jetë i vetmi veprim imanent, një veprim fryti i të cilit mbetet tek vetë adhuruesi, sepse vetëm përmes një veprimi të tillë njeriu e realizon veten e tij të plotë.
Nga poezitë e Jonës, është e qartë se njeriu për nga natyra vepron si në mënyrë kalimtare ashtu edhe në mënyrë të përjetshme. Por duke pasur parasysh se qëllimi përfundimtar i natyrës njerëzore konsiston në një veprim të caktuar transhedent, është e qartë se çdo veprim njerëzor do të drejtohet pikërisht drejt atij qëllimi, dhe për rrjedhojë se çdo veprim i tij kalimtar është në shërbim të përjetësisë.
Pikërisht aftësia e Jonës për të prodhuar mendim përparimtar dhe për ta ndërtuar shpirtin e saj, është një nga komponentët të pazëvendësueshëm dhe për këtë arsye edhe, në filozofi, njeriu emërtohet si homo faber, duke dashur të theksohet se kjo është karakteristika thelbësore që e dallon njeriun nga pjesa tjetër e botës së gjallë. Homo faber, megjithatë, nuk është vetëm një prodhues i teknologjisë, por edhe një prodhues i mirëqenies dhe përkushtimit. Kjo do të thotë se teknologjia nuk është qëllim në vetvete, por si produkt i punës është gjithmonë në shërbim të punës, pra edhe në shërbim të njeriut. Është pra «aleati i njeriut» në punë, i cili i mundëson kryerjen më të shpejtë dhe më të lehtë të veprimtarisë së tij dhe njëkohësisht mundëson rritje sasiore dhe përmirësim cilësor të njeriut.
Ky fakt që njeriu ndryshon botën përmes veprimit të tij shpirtëror dhe lëndor, synon përsosjen e objektit të jashtëm, natyrës. Por, këmbëngulja vetëm në aspektin lëndor, e redukton njeriun në një entitet ekskluzivisht teknik, i cili neglizhon dimensionin e tij shpirtëror, duke degraduar kështu edhe dinjitetin njerëzor. Prandaj, në poezitë e Divanit të pestë, potencohet fakti se është e rëndësishme që gjithmonë të theksohet aspekti subjektiv i njeriut, fakti që subjekti është një njeri që duke vepruar jo vetëm përmirëson objektin e veprës së tij, por, edhe më shumë, përmirëson veten. Kur vërehet jeta në këtë mënyrë mund të thuhet se personi njerëzor është njëkohësisht shkaktar aktiv dhe përjetues i aktivitetit. Kjo do të thotë se jeta për njeriun nuk është vetëm një mjet për të siguruar nevojat elementare fizike për veten dhe familjen e tij, si nevoja për ushqim, veshmbathje dhe strehim, por është edhe mënyra se si ai, duke aktualizuar aftësitë e tij dhe për të përvetësuar virtytet e ndryshme, bëhet i sigurtë në kuptimin e qenies njerëzore. Rruga e njeriut drejt vetërealizimit, është e mprehtë, e karakterizuar nga dhimbje dhe përpjekje dhe si pasojë suksesi i tij është në fuqizimin e rezistencës ndaj materies me vështirësi, si dhe me soditjen bën përpjekjet e tij për të njohur dhe përcjellë të vërtetën.
Pra, thirrja për soditje nëpërmjet të mallit për të Dashurin (Të Shenjtin, Mbrojtësin), në poezitë e Divanit është në harmoni të përsosur me detyrën e njeriut për të adhuruar. Për më tepër, me mallin bëhet një lloj përgatitjeje e nevojshme për soditje, një “pastrim i shpirtit që e ndan nga lëndorja dhe krijon një zbrazëti në shpirt që do të mbushet me praninë e Krijuesit”. Dhe në mënyrë që shpirti të mbushet vërtet me dashurinë ndaj Zotit, do të jetë e nevojshme jo vetëm që njeriu të vazhdojë të ketë mall, por të dalë nga mentaliteti i botës lëndore, botës së prodhimit dhe konsumit dhe të krijojë në zemrën e tij një atmosferë të përshtatshme heshtjeje dhe qetësie dhe kështu të përgatit shpirtin për një aktivitet krejtësisht të ndryshëm nga ai me të cilin ishte i angazhuar gjatë jetës lëndore. Një person me një shpirt të përmalluar nuk e shikon më botën vetëm si material për t’u përpunuar, por në radhë të parë si një “krijim i shpirtit absolut” që ngjall admirim dhe që e inkurajon atë të ngrihet nga e krijuara te Krijuesi. Vëzhgimi intuitiv që përfaqëson një kërcim nga koha në përjetësi do t’i muindësojë pjesëmarrjen në atë lumturi të përsosur që i ofrohet si dhuratë në fund të jetës së tij tokësore dhe që vetëm mund të jetë shkaku i gëzimit të vërtetë, pasqyrimin e të cilit ai e përjeton jo vetëm në soditjen, por edhe në mallin dhe ekzaltimin e tij.
Si çdo here, edhe në këtë rast, Fatjona Bajraj, me stilin dhe ligjërimin e saj të veçantë na bën që të ndjejmë së bashku me te dhe sado pak të inkuadrohemi në korsinë që ajo e konsideron si realitet immanent.
Me dëshirë që lapsi I saj të mos pushojë, ju dëshiroj lexim dhe soditje të këndshme.
Metin Izeti
Tetovë 25. 06.2024
