Intervistë me autorin: Sokol Demaku
Intervistoi: Fatijona Bajraj
Biografia e të intervistuarit
Sokol Demaku – Zëri i kulturës shqiptare në mërgatë
Sokol Demaku është një autor, përkthyes dhe aktivist kulturor i njohur në diasporën shqiptare në Suedi. Ai është autor i disa veprave letrare, ndër të cilat spikat përmbledhja poetike Plagë zemre, një vepër që trajton thellësisht tema njerëzore si dashuria, identiteti dhe dhimbja shpirtërore. Një tjetër vepër e rëndësishme është Skënderaj i Skënderbeut, një vëllim me skica, ese dhe tregime që pasqyrojnë trashëgiminë folklorike dhe atdhetare të Drenicës.
Përveç krijimtarisë së tij letrare, Demaku është edhe një përkthyes aktiv, duke ndërmjetësuar mes gjuhës suedishtes dhe shqipes. Ndër përkthimet më të rëndësishme të tij është libri Katitzi i autores suedeze Katarina Taikon, një vepër me rëndësi për promovimin e letërsisë ndërkulturore dhe luftën kundër diskriminimit.
Që nga viti 2012, ai është anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Suedisë si dhe Autorëve te materialit mësimor.
Në veprimtarinë e tij poetike dhe kulturore, Sokol Demaku shquhet për trajtimin e temave të identitetit, dashurisë dhe përvojës njerëzore, duke përfaqësuar me dinjitet një figurë të rëndësishme të letërsisë dhe kulturës shqiptare në diasporë.
F.Bajraj: Na flisni pak për fillet e karrierës suaj, kur keni filluar të merreni pikërisht me këtë letërsi? Pse bash proza/poezia/përkthimi?
S.Demaku: Fillet e mia në letërsi lidhen me një periudhë të hershme të jetës, kur fjala e shkruar nisi të bëhej për mua një mënyrë për të shprehur atë që nuk mund ta thosha gjithmonë drejtpërdrejt. Fillimisht ishte kureshtja për librin, për gjuhën dhe për mënyrën se si një tregim, një varg apo një përkthim mund të krijojë një botë të tërë brenda lexuesit.
Me kalimin e kohës, shkrimi u shndërrua nga një pasion në një formë më të vetëdijshme krijimtarie. Proza më ka tërhequr për mundësinë që të rrëfej ngjarje, të ndërtoj personazhe dhe të ruaj kujtesën e njerëzve e të vendeve. Poezia, nga ana tjetër, më ka dhënë mundësinë të shpreh më drejtpërdrejt emocionin, mendimin dhe përjetimin, shpesh me pak fjalë, por me shumë domethënie.
Ndërsa përkthimi erdhi si një tjetër dimension i dashurisë për gjuhën. Për mua, përkthyesi nuk është thjesht ai që e bart një tekst nga një gjuhë në tjetrën. Ai duhet të përcjellë edhe shpirtin, ritmin, kulturën dhe emocionin e veprës. Në këtë kuptim, përkthimi është një urë mes njerëzve dhe kulturave.
Prandaj nuk do ta ndaja veten në mënyrë të prerë mes prozës, poezisë dhe përkthimit. Të tria lidhen me të njëjtën pikënisje: dashurinë për fjalën, për gjuhën dhe për njeriun. Për mua, letërsia ka qenë dhe vazhdon të jetë një mënyrë për të komunikuar, për të ruajtur kujtesën dhe për të krijuar ura mes botëve të ndryshme.
F.Bajraj: A mendoni që e keni arritur kulmin e karrierës suaj?
S.Demaku: Nuk do të thosha se e kam arritur kulmin e karrierës sime. Përkundrazi, besoj se në letërsi nuk ka një pikë përfundimtare ku mund të thuash: “Këtu arrita në majë.” Çdo vepër, çdo përkthim dhe çdo përvojë e re të hap një horizont tjetër dhe të bën të kërkosh më shumë nga vetja.
Ajo që kam arritur deri më sot e vlerësoj me mirënjohje, sidomos faktin që kam pasur mundësi të shkruaj, të përkthej dhe të ndaj krijimtarinë time me lexues në hapësira të ndryshme kulturore. Por gjithmonë mendoj se puna më e mirë mund të jetë ajo që ende nuk e kam shkruar.
Prandaj, më shumë sesa për “kulm” të karrierës, do të flisja për një rrugëtim që vazhdon. Për sa kohë që kam diçka për të thënë, për të shkruar apo për të përkthyer, besoj se ende kam arsye të vazhdoj të ngjitem.
F.Bajraj: A kujtoni ndonjë kohë kur mendoni se keni dështuar në këtë fushë?
S.Demaku: Po, besoj se çdo njeri që merret seriozisht me artin dhe letërsinë ka përjetuar momente kur është ndier i pasigurt ose ka menduar se nuk ka arritur atë që kishte synuar. Edhe unë kam pasur të tilla çaste. Ka pasur vepra, projekte apo ide për të cilat kam pritur më shumë, por që nuk kanë marrë gjithmonë jehonën që shpresoja.
Megjithatë, nuk do t’i quaja domosdoshmërisht dështime. Me kalimin e viteve kam kuptuar se edhe një përvojë që në fillim të duket si dështim mund të jetë një mësim i rëndësishëm. Letërsia kërkon durim, këmbëngulje dhe, mbi të gjitha, gatishmëri për ta dëgjuar kritikën dhe për të reflektuar.
Në fund të fundit, dështimi më i madh do të ishte të hiqja dorë nga ajo që dua të bëj vetëm sepse një vepër nuk u prit siç e kisha imagjinuar. Çdo pengesë më ka shtyrë të punoj më shumë, të jem më kërkues ndaj vetes dhe të vazhdoj përpara.
F.Bajraj: Sa e keni pas të vështirë dhe sfiduese të jeni këtu ku jeni sot?
S.Demaku: Të jem këtu ku jam sot nuk ka qenë aspak e lehtë. Ka qenë një rrugëtim i gjatë, me shumë punë, përkushtim dhe sakrifica, por edhe me momente pasigurie e sfidash. Në letërsi, rezultatet nuk vijnë menjëherë dhe shpesh duhet të punosh për një kohë të gjatë pa e ditur se ku do të të çojë ajo që po bën.
Një nga sfidat më të mëdha ka qenë të gjej zërin tim dhe të ruaj identitetin tim krijues, sidomos kur përballesh me kritika, pritshmëri apo me realitete të ndryshme kulturore. Por pikërisht këto vështirësi më kanë ndihmuar të rritem si autor dhe si njeri.
Kam mësuar se suksesi nuk matet vetëm me libra të botuar, vlerësime apo mirënjohje. Ai matet edhe me këmbënguljen për të vazhduar, me njerëzit që të lexojnë, me një fjalë që prek dikë dhe me mundësinë për të lënë diçka me vlerë pas vetes.
Prandaj, nëse do ta përmbledhja këtë rrugëtim me një fjalë, do të thosha: këmbëngulje. Pa të, nuk do të kisha arritur deri këtu.
F.Bajraj: Me çka mirreni jashtë kësaj, keni ndonjë profesion tjetër?
S.Demaku: Përveç letërsisë, kam pasur edhe angazhime të tjera profesionale, të cilat kanë qenë pjesë e rëndësishme e jetës sime. Këto përvoja më kanë ndihmuar ta shoh jetën nga këndvështrime të ndryshme dhe, në një mënyrë ose tjetër, kanë ndikuar edhe në krijimtarinë time.
Unë besoj se letërsia nuk lind vetëm nga tavolina e shkrimtarit. Ajo ushqehet nga jeta, nga puna, nga njerëzit që takojmë, nga përvojat, sfidat dhe përgjegjësitë që mbartim çdo ditë. Prandaj, edhe angazhimet jashtë letërsisë kanë qenë për mua një burim i rëndësishëm përvoje dhe frymëzimi.
Në fund, pavarësisht profesionit apo angazhimit që kam pasur, letërsia ka mbetur një pjesë e pandashme e jetës sime dhe një mënyrë për ta shprehur atë që kam parë, përjetuar dhe menduar.
F.Bajraj: A do të ju shohim mbase në një të ardhme të afërt në ndonjë fushë krejtësisht tjetër?
S.Demaku: Nuk do ta përjashtoja një mundësi të tillë. Jeta është e paparashikueshme dhe njeriu, sidomos kur është krijues, nuk duhet t’ia mbyllë vetes dyert ndaj përvojave të reja. Mund të ketë një angazhim në një fushë tjetër, por besoj se edhe atëherë përvoja ime në letërsi do të ishte pjesë e mënyrës se si do ta shihja dhe do ta trajtoja atë sfidë.
Megjithatë, për momentin nuk kam ndërmend të largohem nga letërsia. Kam ende shumë gjëra për të thënë, projekte për të realizuar dhe ide që presin të marrin formë. Ndoshta e ardhmja do të më sjellë një drejtim të ri, por dua që çdo ndryshim të vijë natyrshëm dhe të jetë një vazhdim i rrugëtimit tim, jo një shkëputje prej tij.
Në fund të fundit, nuk është aq e rëndësishme se në cilën fushë do të më shohin nesër, sa është e rëndësishme që çdo gjë që bëj ta bëj me përkushtim, seriozitet dhe dashuri.
F.Bajraj: Çfarë komenti keni lidhur me gjendjen e letërsisë në përgjithësi në Kosovë?
S.Demaku: Letërsia në Kosovë është në një periudhë interesante dhe, në shumë aspekte, të begatë. Ka autorë të rinj që po sjellin zëra, tema dhe qasje të reja, ndërsa autorët me përvojë vazhdojnë të pasurojnë traditën letrare. Kjo tregon se letërsia jonë ka potencial dhe një energji krijuese që duhet mbështetur.
Megjithatë, mendoj se ka edhe sfida serioze. Njëra prej tyre është mbështetja institucionale dhe mundësia që librat dhe autorët tanë të arrijnë te një numër më i madh lexuesish, brenda dhe jashtë Kosovës. Po ashtu, duhet t’i kushtohet më shumë vëmendje promovimit të letërsisë shqipe dhe përkthimit të saj në gjuhë të huaja. Vetëm përmes përkthimit mund të krijojmë një komunikim më të gjerë me kulturat e tjera dhe ta bëjmë letërsinë tonë më të pranishme në hapësirën evropiane e ndërkombëtare.
Një shqetësim tjetër është rënia e interesimit për lexim, sidomos te brezat e rinj, në një kohë kur teknologjia dhe rrjetet sociale po marrin gjithnjë e më shumë hapësirë në jetën e përditshme. Këtu kemi nevojë për më shumë punë nga familja, shkolla, institucionet kulturore dhe vetë shkrimtarët.
Megjithatë, jam optimist. Besoj se Kosova ka një brez krijuesish me shumë talent dhe se, me më shumë përkrahje, kritikë të mirëfilltë letrare, përkthime dhe komunikim me botën, letërsia kosovare mund të ketë një jehonë shumë më të madhe.
Në fund, letërsia nuk është vetëm pasqyrë e shoqërisë, por edhe mënyrë për ta ndikuar dhe për ta ndryshuar atë. Prandaj, për sa kohë që shkruhet, lexohet dhe diskutohet, letërsia në Kosovë ka të ardhme.
F.Bajraj: Planet e juaja që do t’i realizoni së shpejti?
S.Demaku: Planet e mia për të ardhmen janë të lidhura kryesisht me letërsinë, përkthimin dhe projekte të reja kulturore. Kam disa ide dhe dorëshkrime që dua t’i përpunoj më tej dhe, nëse gjithçka shkon sipas planit, t’i shoh së shpejti të botuara.
Një pjesë e rëndësishme e punës sime do të jetë edhe vazhdimi i përkthimeve, sepse besoj se përkthimi krijon ura të rëndësishme mes kulturave dhe i jep mundësi letërsisë shqipe të komunikojë me lexues të gjuhëve të tjera.
Po ashtu, dua të vazhdoj të jem aktiv në promovimin e librit dhe të kulturës shqiptare, përmes bashkëpunimeve me autorë, institucione dhe krijues të tjerë. Më intereson veçanërisht që të krijohen hapësira ku shkrimtarët mund të takohen, të shkëmbejnë ide dhe të prezantojnë krijimtarinë e tyre.
Nuk dua të premtoj shumë për atë që do të ndodhë nesër, sepse krijimtaria ka edhe të papriturat e veta. Por një gjë është e sigurt: kam ende shumë për të shkruar, për të përkthyer dhe për të realizuar. Dhe shpresoj që projektet e ardhshme të jenë një hap i ri dhe i vlefshëm në rrugëtimin tim letrar.
F.Bajraj: Si e shihni Kosovën pas 10 vitesh në aspektin e letërsisë?
Nese keni kohe per interviste me shkrim mund te pergjigjeni dhe e publikoj me pas
S.Demaku: Kosovën pas dhjetë vitesh do të doja ta shihja si një vend ku letërsia ka një rol edhe më të rëndësishëm në jetën kulturore dhe shoqërore. Besoj se kemi një potencial të madh krijues dhe një brez të ri autorësh që mund ta çojë letërsinë kosovare në horizonte të reja.
Shpresoj që gjatë këtyre dhjetë viteve të kemi më shumë libra të botuar, më shumë lexues, më shumë përkthime dhe, mbi të gjitha, një prani më të fuqishme të letërsisë shqipe në hapësirën ndërkombëtare. Do të ishte shumë e rëndësishme që veprat e autorëve nga Kosova të përkthehen më shumë në gjuhë të huaja dhe të bëhen pjesë e panaireve, festivaleve dhe aktiviteteve të mëdha letrare evropiane e botërore.
Por për këtë nuk mjafton vetëm puna e shkrimtarëve. Nevojitet një angazhim më serioz i institucioneve, shkollave, bibliotekave dhe organizatave kulturore. Duhet të krijojmë një kulturë më të fortë të leximit, sidomos te të rinjtë. Nëse arrijmë t’i afrojmë të rinjtë me librin, atëherë kemi investuar jo vetëm në letërsi, por edhe në të ardhmen e shoqërisë.
Do të doja gjithashtu që pas dhjetë vitesh të kemi një kritikë letrare më profesionale, më shumë hapësira për autorët e rinj dhe më shumë bashkëpunim mes krijuesve shqiptarë nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe diaspora. Letërsia shqiptare është një hapësirë e përbashkët kulturore dhe duhet ta shfrytëzojmë më shumë këtë pasuri.
Jam optimist për të ardhmen. Besoj se Kosova do të ketë autorë që do të lexohen përtej kufijve tanë dhe se disa prej veprave që po shkruhen sot mund të bëhen pjesë e kujtesës letrare të gjeneratave të ardhshme.
Në fund të fundit, një vend nuk matet vetëm me zhvillimin ekonomik apo teknologjik, por edhe me atë që krijon në kulturë. Letërsia është një nga mënyrat më të fuqishme për t’i treguar botës kush jemi, çfarë kemi përjetuar dhe çfarë ëndërrojmë të bëhemi. Prandaj, Kosovën e vitit 2036 do të doja ta shihja me një letërsi më të fuqishme, më të lexuar dhe më të pranishme në botë.
