“… ia rrëmbeu fajtorët gjumit dhe ia dorëzoi vdekjes”
Dallimi në mes lindjes dhe perëndimit qëndron në atë se; në perëndim e vërteta kërkohet vazhdimisht kurse në lindje ajo është e dhënë dhe çëmtohet vazhdimisht. Kërkimi i të vërtetës nga premisa e dyshimit krijon edhe një dyshim shtesë ndaj natyrës së të vërtetës si realitet ekzistencial. Kurse në lindje, bindja i paraprin kërkimit epistemologjiko-filozofik të realitetit fundamental mbi ekzistencën. E vërteta qëndron mbi kokat tona dhe ajo pret që të aktivizohet brenda qenies njerëzore. Romani ‘Njëmijë e një netë’ është një ndërthurje spektakulare e urtisë së vjetër persiane, e asaj mesopotamiane dhe më pas urtisë pereniale islame. Në këtë fokus romani krijon një entitet shumë të fortë metafizik mbi bazamentin e bindjes dhe sigurisë ontologjike. Në roman paraqitja e realiteteve të përtejme si bota e xhinëve, bota e djallit, në trajtën figurative nuk është e sferës së fantazisë, përkundrazi ajo e thithë njeriun në gjirin e realiteti mbishqisor. Askush nuk habitet me këtë botë jonjerëzore të paraqitur në botën njerëzore, jo për faktin se ata ishin njerëz të ndryshëm nga ne por për faktin se romani i flet botës së brendshme të njeriut dhe në këtë aspekt lindorët shquhen për konduksionin shpirtëror të bartjes së realiteteve tejshqisore. Në cilësinë e urtisë lindore këto ngjarje fantastiko-imagjinare janë po aq të vërteta sa janë të vërteta aventurat e Robinson Kruzosë në romanin e Daniel Defosë.
Për dallim nga romani i stilit perëndimor që qëndron si objekt përballë lexuesit i cili futet në thellësi të mesazhit për ta rrokur thelbin, tek romani lindor konkretisht në romanin për të cilin po bëjmë fjalë, ai jo se qëndron pasiv përballë lexuesit kërkues, ai qëndron në një heshtje aktive si një lloj kurthi i cili po sa të preket, magjia e tij të tërheq me vete. Gjatë leximit të romanit lexuesi duke u futur në thellësinë e labirintheve që shpërfaq ai, në mënyrë të pavetëdijshme është vënë në lojë dhe është rrëmbyer përbrenda urtisë. Në këtë rast procesi i leximit nuk është vetëm një proces i thjesht i marrjes së dijes pra proces epistemologjik, por gjatë këtij procesi ndodhë diçka ontologjike në substancën e njeriut. E tillë është urtia lindore, në fillim Ti e lexon romanin në mënyrë aktive dhe në fund të rrugës romani lexohet aktivisht përmes tesh.
Fragmenti hyrës “ia rrëmbeu fajtorët gjumit dhe ia dorëzoi vdekjes” shpreh boshtin kurrizor të subjektit të romanit. Jeta përballë vdekjes dhe gjumi përballë zgjimit, nuk i ndajnë hapësirat e tyre kufitare, derisa për tu mbrojtur jeta vazhdimisht flitet për vdekjen. Sheherazadja e cila ishte e denuar me vdekje tregon histori të vdekjeve, por pafundësia e tregimeve të saj mbi vdekjet dhe intrigat, si dhe kureshtja e mbretit për ti dëgjuar i shton jetën asaj. Por çfarë jete bënë ajo kur mbi qafë e ka përherë shpatën.? Në këtë mënyrë ajo jeton në mes jetës dhe vdekjes ose sikur shprehet një i përvuajtur në roman “jam i gjallë në mesin e të vdekurve dhe jam i vdekur në mesin e të gjallëve”. Magjia e tregimeve për ta mbajtur aktive kllapinë tek mbreti, është një akt heroik i cili i shton jetën të gjitha grave të mbretërisë. Kjo pasi se mbreti pas tradhëtisë së bashkëshortes së tij kishte marrë vendim të martohet me një grua në mbrëmje dhe në mëngjes ta vras atë, në mënyrë që ta ruaj moralin e vet dhe të mbretërisë. Sheherazadja i futet rrugës së vështirë për ti shpëtuar të gjitha grat. Ajo me vet dëshirë martohet me mbretin dhe i futet rrugës të qëndrojë përherë në mes ëndrrës për të jetuar dhe vdekjes e cila për çdo çast mund ti vije.
Dualiteti i cili është prezent tek persianët shprehet këtu në alegorinë e ditës dhe natës, në luftën e përhershme në mes të mirës dhe të keqës. Mirëpo tregimet Sheherazadja mund ti tregojë vetëm në pjesën e fundit të natës, dhe sapo të zbardh dita ajo e ndërpret rrëfimin. Kjo kohë nuk është natë por nuk është as ditë, ajo është një lloj pëlcitje në mes natës dhe ditës është një balancë në mes dy të kundërtave. Pra e zbut dualitetin dhe krijon një hapësirë të ndërmjetme prehje në mes dy të kundërtave. Mesatarja e artë është virtyti, pikërisht në këtë mesatare të artë në kufirin në mes natës dhe ditës është e tashmja e amashuar ose ‘Çasti’ i madhë ku Sublimja i hapet botës. Më vonë kjo pjesë e natës edhe në diskursin islam është preferuar si kohë e përshtatshme për lutje ndaj Zotit. Më vonë edhe filozofia ishrakite (përndritëse) e zhvilluar tek Suhraverdi po ashtu persian do të frymëzohet nga kjo ide. Në fund të fundit natyra e islamit është kjo sikurse e thotë Baba Afdal: “Islami ka ardhur për ti harmonizuar të kundërtat”.
Në qendër të diskursit të romanit qëndron ‘Pushteti’ si garanci e përbotshme morale. Mendoj se; për sa që, në qendër të vëmendjes ndodhet etika më tepër bëhet fjalë për një pushtet të njerëzores brenda njeriut se sa të pushtetit të një njeriu në mesin e njerëzve. Pushteti këtu është një lloj autonomie metafizike, ose një lloj shpirti i kulluar, i cili përherë është i kërcënuar nga elementet negative prezente brenda natyrës së njeriut. Femra si alegori e të kundërtës së njeriut përherë vihet në themelet e shkatërrimit të mbretërive. Nga ky shkas edhe nis romani, me tradhëtinë e cila me vete sjell vdekjen. Dhe në këtë aspekt vdekja shenjtërohet në akt hyjnor për ruajtjen e pushtetit. Pushtetet ose janë fetare ku kanë në kry një Profet ose janë jo fetare dhe kanë në krye një mbret siç ishte Faraoni, por shembulli i unifikimit të dy këtyre elementeve; edhe Profetësisë edhe mbretërisë padyshim se është Solomoni i përmendur si mbret i botës në kohën e tij. Padyshim se profetologjia dhe politika si realizim i njerëzores harmonizohen në një metafizik teologjike e cila dërgon në krijimin e një mbretërie të përjetshme sinonim i mbretërisë hyjnore. Pushteti i Solomonit nuk është pushtet politik në kuptimin modern të fjalës por më tepër është pushtet metafizik i cili siguron pa asnjë vështirësi atë fizik dhe të përbotshëm. Për këtë arsye thuhet për Solomonin se kishte nën kontroll botën e xhinëve pra botën e panjohur, Solomoni ishte mendje mrehtë në gjykim gjë e cila është pjesë e pandarë e një pushteti të drejtë dhe të përjetshëm. Për sigurimin e një pushteti të sigurt padyshim se kërkohet kontrolli mbi të panjohurën mbi nënvetëdijen njerëzore.
Prandaj pushteti në romanin “njëmijë e një netë” ngjanë me pushtetin e Solominit më tepër se me atë te Faraonit. Legjenda thotë se Solomoni fjeti brenda një nate me shtatëdhjetë gra por harroi të përmend emrin e Zotit, si pasojë nga ato gra vetëm njëra e lindi një gjysëm njeri gjysëm kafsh. Në këtë rrëfim shprehet në formë alegorike se Pushtet absolut do të thotë vetëdije absolute për Absolutin dhe çdo rrëshqitje nga kjo vetëdije është zbritje në nivelin e kafshëve. Kurse pushteti duhet të jetë terësisht human. Në këtë aspekt femra është shpjeguar si simbol-alegori e instiktit i cili është armik i vetëdijes. Kështu që asgjësimi i instiktit do të thotë realizim i vetëdijes absolute si pasojë edhe pushtet njerëzor mbi sferën jonjerëzore brenda vetës. Në këtë kuptim realizohet politika si etik publike e cila domosdo kërkon asgjësimin e instiktit. Kjo është alegoria e vrasjes së femrave vetëm pas një nate martese nga ana e mbretit Shahriar. Për faktin se femra është simbol i botës materiale (instikt), vrasja e saj e vazhdueshme, i mundëson njeriut të mos rrëshqas në botën e materies. Për këtë arsye çdo insitkti përherë duhet mbajtur nën kontroll në mënyrë që të arrihet vetëdija absolute. Në këtë kuptim edhe mistikët islam e përdorin një thënie Profetike ku thotë: “Vdis para se të vdesësh”, që nënkupton të asgjësosh ose ta vrasësh instiktin në mënyrë që shpirti të arrijë tek burimi i tij.
Edhe tek Niçe e hasim idenë e pushtetit si autonomi. Ai thotë se ‘Jeta është vullnet për pushtet’, dhe në këtë aspekt ai ndienë një neveri ndaj femrës si simbol i instiktit i cili e pengon arritjen e këtij pushteti. Ngjajshmëria e diskursit klasik lindor me mendimin e Niçes është shumë i ngjajshëm në shumë elemente, duke u nisur nga natyra revolucionare e Niçes drejtë luftës me Demonin dhe vdekjen. Niçe tek libri ‘perëndimi i idhujve’ flet për “orën 12” të ditës. Kjo është koha kur hija është më e vogël te njeriu dhe njeriu në këtë moment është në nivelin më të lartë të autonomisë dhe mosvarësisë. Pasi se hija është tjetri i ngjajshëm me vetën dhe i pa ndashëm nga vetja si pasojë e së cilës krijon pengesë për autonomin dhe pavarsinë. Ideja e plotnisë dhe autonomisë si pushtet Solomonian e cila e përshkon tërë diskursin e ‘Njëmijë e një netë’ mbetet për tu analizuar në të ardhmen në raport me mendimin e Niçes.
Kur jemi tek vetëdija, duhet të përmendim edhe një element tjetër me rëndësi. Është interesante fuqia që posedon magjia tek njeriu. Ajo ka mundësi ta transformojë njeriun në një qenie tjetër, ta shendërrojë në kafsh, gurë, dhe gjysëm kafsh gjysëm njeri.
Por për dallim nga njerëzit e zakonshëm në raport me pushtetin në këtë rast mbretin, magjia tregohet e dobët, vetëm në rast të padrejtësisë së pushtetit magjia e përbin edhe atë. Siç e kemi thënë edhe më herët njeriu në masën që e mban autonominë dhe lirinë subjektive në atë masë është mbret dhe nuk i duhet mbretëria si pushtet politik. Natyra e njeriut është relative dhe tërhiqet përherë nga fuqi të ndryshme të kundërta në mes vete.
Në këtë vetëdije ndikon edhe një nënvetëdije ose e njohur ndryshe si bota e magjisë ose ndikimi i xhinëve në shpirtin e njeriut. Kjo vije në konsiderat vetëm atëherë kur njeriu është i dobët në raport me autonominë e tij. Këtu paraqitet në mënyrë figurative ky transformim. P.sh tradhëtia ndaj vëllëzërve është shendërrim në qen të zinjë, një formë përmbysje e njerëzores brenda njeriut. Në atë masë që rrëshqet nga njerëzorja ky tranformim në një qenie më të ulët njihet si magji. Magjia si ndërmjetëse në mes botës hyjnore dhe asaj njerëzore dhe pjesmarrëse aktive tek njeriu. Magjia është ajo që Kafka e njeh si proces të Metamorfozës. Tjetërsimi i natyrës njerëzore në një qenie e cila potencialisht është prezente te njeriu edhe kur mungon.
