Martesa sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit
Martesa sipas së drejtës zakonore përbënte zbatimin e marrëveshjes së përfunduar ndërmjet familjes së djalit e të vajzës në fazën e fejesës. Megjithatë, martesa ishte një institut më vete, sepse krijonte një gjendje të re faktike dhe juridike për palët . KLD, në nenin 28 përcakton se: “Me u martue sipas kanunit do me thanë me u ba shpi, me ia shtue shpis nji rob ma tepër sa për krah të punëve e sa për t`i shtu fmit .”
KLD çështjen e martesës e trajton në kuadrin e gjerë të familjes së madhe shqiptare, në kuadër të librit të dytë të përmbledhjes. Libri i dytë i KLD-së, përfshin shtatë kapituj që njihen me emrin Krye. Brenda kapitujve ka nënkapituj të njohur si Nye, ku janë të përmbledhur 27 nye të cilët përmbledhin çështje të shumta sa i përket familjes së madhe shqiptare në përgjithësi dhe martesës në veçanti. Nga përmbledhja dhe kodifikimi që i është bërë çështjeve të cilat rregullojnë familjen vihet re rëndësia që i ka dhënë kodifikuesi dhe e drejta zakonore shqiptare familjes, duke pas parasysh se libri i parë i cili rregullon çështjet që ndërlidhen me kishën, pasohet menjëherë me librin e dytë për familjen.
Librit i dytë i KLD-së, pjesë e së cilës është martesa, rregullon çështjet e familjes, martesës, të drejtat e djalit dhe vajzës, detyrat e burrit dhe të gruas, të drejtat e burrit dhe gruas së vejë, shkuesin, fejesën, shenjin, gruan, dasmën, krushqit si dhe çështje të tjera që ndërlidhen me dhëndrin, vdekjen e nuses, gruan e vejë e pa kurorë, thekun e premë, prindërit, burrin e gruan si dhe ndarjen. Martesa në kuadër të librit të dytë, është e përfshirë në nyet (nënkapitujt) 11, 12, 13 dhe 14, ku rregullohet mënyra e martesës, të drejtat e djalit dhe të vajzës, detyrat e burrit dhe të gruas si dhe të drejtat burrit të vejë dhe të gruas së vejë.
Në të drejtën zakonore shqiptare, gratë ishin të zhveshura nga pronësia mbi pasurinë e përbashkët të familjes; ato dispononin vetëm sendet e thjeshta vetjake. Gruaja ishte e përjashtuar nga pronësia dhe trashëgimia si në familjen e prindërve, ashtu dhe në atë të burrit .
Në të drejtën zakonore shqiptare lidhja e martesës nuk sillte pasoja të karakterit pasuror për bashkëshortët, gruaja nuk merrte pjesë në pasurinë e burrit, as gjatë martesës dhe as me trashëgimi; pasuria e bashkëshortëve kufizohej vetëm në sendet e përdorimit ngushtësisht vetjak. Megjithatë, si përjashtim nga rregulli i mësipërm bënë paja ose prika ishte pasuria që merrte vajza kur martohej, duke u larguar nga ekonomia e familjes .
Burimet e së drejtës martesore në të drejtën zakonore
Burimet e së drejtës zakonore shqiptare në përgjithësi, përfshirë edhe atë martesore janë; Kanuni i Lekë Dukagjinit (KLD), Kanuni i Skënderbeut, Kanuni i Lekë Dukagjinit, varianti i Pukës, Kanuni i Lumës dhe Kanuni i Labërisë .
Kanuni i Lekë Dukagjinit, KLD
KLD ka vepruar në Malësinë e Veriut, kryesisht në krahinën etnografike të Dukagjinit, në rrethin e Shkodrës si dhe në Kosovë e më gjerë . KLD është pjesë e padiskutueshme e së drejtës zakonore së popullit shqiptar, dhe as që ka lindur në një datë të caktuar, por u formuar gjatë shekujve. Botimet e para që përmendin emërtimin Kanuni i Lekë Dukagjinit datojnë që në shekullin XIX. Artikulli i parë në gjuhën turke, ku bëhej fjalë për Kanunin ishte botuar në gazetën “Prizren”, më 1871 . Valiu i Prizrenit, Safet Pasha më 1874, formoi një komision për regjistrimin në trevat të e Dukagjinit për të gjitha kodet zakonore, të njohura me emrin “Ligja e Dukagjinit” . Ndërsa përmbledhjen e cila u mblodh dhe u kodifikua duke u ruajtur deri më sot e gjejmë atë të Shtjefën Gjeçovit. KLD u mblodh dhe u kodifikua nga Shtjefën Gjeçovi, në fund të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX. Ai u botua pjesë – pjesë në revistën “Hylli i Dritës”, që dilte në Shkodër në fillim të këtij shekulli. KLD u botuar i plotë në Shkodër, nga etërit françeskanë, në vitin 1933 , katër vite pas vdekjes së kodifikuesit Shtjefën Gjeçovi.
KLD është burimi kryesor i së drejtës zakonore shqiptare. Ai është i ndarë në 12 libra, në krerë, nyje e paragrafë.
Kanuni i Skënderbeut
Ka vepruar kryesisht në krahinat Krujë, Mat, Dibër që ishin trojet e Principatës së Kastriotëve. Kanuni i Skënderbeut është mbledhur e kodifikuar nga Frano Illia, gjatë vitit 1936 – 1966, dhe është botuar në gjuhën shqipe në vitin 1993, në Itali . Karakteristikë e këtij kanuni është përfshirja edhe e disa normave të Sheriatit, të cilat kanë hyrë në jetën e përditshme, pas islamizimit të një pjese të popullsisë.
Kanuni i Lekë Dukagjini, varianti i Pukës
KLD, varianti i Pukës, është mbledhur dhe kodifikuar nga etnografi Xhemal Meçi . Ky kanun është botuar në vitin 1996. Ka vepruar në krahinën e Pukës. Te ky kanun vihet re ndikimi i normave sheriatike për dallim nga KLD.
Kanuni i Lumës
Është mbledhur dhe kodifikuar nga etnografi Shefqet Hoxha. Ka vepruar në krahinën e Kukësit dhe rrethinën e Lumës. Kanuni i Lumës është më i moderuar, më tolerant dhe më elastik .
Kanuni i Labërisë
Kanuni i Labërisë njihet ndryshe edhe si “Shartet e Idriz Sulit”, është mbledhur nga etnografi Rrok Zojzi. Ky kanun ka vepruar në krahinën e Labërisë .
Llojet e martesës sipas së drejtës zakonore
KLD dallon katër mënyra të kryerjes së martesës; martesa me kurorë, martesa pa kurorë, martesa me grabitje dhe martesa në provë. Sipas KLD-së, vetëm martesa me kurorë njihet duke e cilësuar se martesa me kurorë si e pëlqyer nga feja dhe Kanuni .
* Martesa me kurorë – është lloji i martesës të cilën e pranon dhe e lavdëron KLD. Martesa me kurorë është martesë monogamie, të kryer me shkuesi që përforcohej më vonë me vënien e kurorës te të krishterët e ritit katolik dhe ortodoks . Kjo lloj martese sipas KLD-së, është e lavdëruar nga feja krishtere dhe e motivuar nga e drejta kanonike. Në KLD, përzihen hera e herës norma të së drejtës kanonike me ato të së drejtës zakonore edhe pse sipas disa autorëve janë dy sisteme juridike krejt të ndara .
* Martesa mbi kurorë – e cila në KLD cilësohej si “gruaja e mbajtne mbi kunorë, kundra fejet e kanujet të Lekës” , njihej i martesa e cila krijohej atëherë kur burri krahas bashkëshortes së ligjshme, merrte një grua të dytë, mbi kurorë. Kjo formë e martesës kishte nxitur shumë reagime në shoqërinë shqiptare. Kundërshtimin më të ashpër të kësaj martese e bënte vet KLD dhe e drejta kanonike e cila nuk e njihte poligaminë. Megjithatë e drejta zakonore e njihte si të drejtë dhe si praktikë. Sipas së drejtës zakonore shqiptare poligamia lejohej vetëm si përjashtim, për të pasur fëmijë, sidomos djem, kur gruaja e parë nuk kishte mundësi të lindte .
* Martesa me grabitje – e cila në KLD cilësohej si “gruja e vajza e grabitme, e jashtëzakonshme kah feja e kah kanuja ” ishte një nga mënyrat më të lashta të lidhjes së martesës që ka ekzistuar në shumë popuj të botës. Në të drejtën zakonore shqiptare ajo njihej si një nga mënyrat e kundërligjshme të martesës, dhe nuk ishte shumë e përhapur, për faktin se rrëmbimi i vajzës kishte rrjedhoja shumë të rënda për familjen e djalit e cila përfshinte, vrasjen e djalit ose të familjarëve të tij si dhe fillimin e gjakmarrjes së ndërsjellë.
* Martesa me provë – e cila në KLD cilësohej si “martesa me provë kundra fejes e kanuniet ’’ ishte një martesë fakti, kundër së cilës ishte KLD. Kjo lloj martese ishte rasti kur familjet e çiftit merreshin vesh që vajza ose gruaja e shkurorëzuar të shkonte në shtëpinë e djalit e të bashkëjetonin, si bashkëshortë por pa lidhur martesë. Martesa kushtëzohej nga lindjen ose jo të fëmijëve brenda një afati të caktuar. Në rast se vërtetohej fakti juridik, lindja e fëmijës, palët bënin kurorëzimin dhe martesa faktike i krijonte të gjitha efektet juridike që nga çasti i lidhjes së saj. Sipas disa studiuesve ky lloj i martesës ishte një formë që e realizonin malësorët për të ju shmangur ballafaqimit me kishën duke mos vënë kurorë fetare deri sa fitonin djalin, në rast të kundërt ata merrnin gruan tjetër .
Qëllimi i martesës sipas së drejtës zakonore
Duke ju referuar nenit 28 të KLD-së, i cili përkufizon se: “ Me u martue sipas kanunit do me thanë me u ba shpi, me ia shtue shpis nji rob ma tepër sa për krah të punëve e sa për t`i shtu fmi”, del qartë funksioni shoqëror i martesës si bazë për krijimin e familjes, funksioni ekonomik për shtimin e krahëve të punës si dhe funksioni natyror riprodhimi i brezave .
Pra, sipas së drejtës zakonore qëllimi me martesë është krijimi i familjes, krijimi i një tërësie të vogël ekonomike e cila ka edhe funksionin e saj biologjik. Në bazë të kësaj del se qëllimi i martesës sipas së drejtës zakonore, ishte funksioni shoqëror, ekonomik dhe natyror – riprodhimi. Për arsye historike te shqiptarët u krijua një dëshirë e flaktë dhe e natyrshme për të pasur fëmijë . Në një vepër në dorëshkrim të SH. Gjeçovit, pasqyrohet me vërtetësi mendësia e malësorit sipas të cilit: “Çka a shqiptar nuk martohet për mirakande qëllimi i martesës së tij asht me pas fëmi, porse djem e jo cuca”, thjeshtë për malësorin martesa arrinte qëllimin me lindjen e fëmijëve, në veçanti djem .
Nga të dhëna të tjera del se martesa në të drejtën zakonore ka pasur edhe qëllim lidhjen e familjeve të fuqishme shqiptare me qëllim të bashkimit. Kjo lloj martese sidomos realizohej nga familjet fisnike shqiptare. Në radhët e bujarisë shqiptare martesa ishte, në radhë të parë, një akt politik, që t’i shërbente bashkimit të sundimtarëve të fuqishëm shqiptar. Martesa kishte për qëllim të forconte pozitën politike dhe ekonomike të familjeve sunduese. Disa prej martesa që kanë pas këtë qëllim janë; martesa e Skënderbeut me Donikën, vajzën e Gjergj Arianitit, në vitin 1369 Ballsha II u martua me vajzën e despotit Andrea Muzaka të Beratit, po ashtu martesa e mbretit Zog me Geraldinën me nënë amerikane katolike, etj .
