“Një fije shprese, një fije shkrepëse” është dokuroman, me autor Ag Apollonin. I botuar më 2020, romani flet për gruan me emrin Ferdonije, që më 27 mars 1999, gjatë luftës në Kosovës, forcat e armatosura serbe i’a morrën katër fëmijë: Ardianin, Armendin, Edmondin dhe Artanin si dhe bashkëshortin, Halimin. Eshtrat e dy djemve janë gjetur, ndërsa të tjerët mbetën të zhdukur. Ajo, e kthyer në simbol të qendresës, shpresës e vendosshmërise, banon në Gjakovë, me shtëpinë e saj të kthyer në muze, të quajtur “Shtëpi e Kujtimit”. Apolloni, marr shkas nga ngjarja e saj, shkruan këtë roman, i cili si fabul ka vet atë dhe dhimbjen e saj. Rrëfimi fillon me Agun, i cili është edhe narrator, që pret dy miqtë e tij t’a marrin me makinë, e të nisen drejt shtëpisë së Ferdonijës, t’a vizitojnë. Të tre miqtë, Agu, Gazmendi dhe Dritani, në një ditë me borë, shkojnë në Gjakovë, tek Ferdonije Qerkezi. Gjatë rrugës, narratori hyn në mendime të thella. Duke qenë shkollar letërsie, hyn në kujtime dhe risjell në mendje udhëtimin në Greqi, bie në melankoli për antikën greke, e më shumë se për të, pikëllohet për dramat e humbura të Eskilit, autorit grek – konkretisht, për Niobën, historinë e një gruaje që “ulur mbi varret e tyre, ajo i vajtoi fëmijët e saj të vdekur”. E edhe Ferdonija, ashtu, kishte njëzet vjet që vajtonte fëmijët e saj dhe burrin.
E tërë vepra do të bazohet në krahasime të tilla, në metafora të kësollojshme. Apolloni merr indicien letrare prej pasazheve të mbetura të dramës Nioba (vargu i lartcekur) dhe do të gjej mjeshtërisht mënyrën për t’a ndërlidhur me fatin e Ferdonijes, gruas qëndrestare. Kështu, ai thirret në atë se “mitet e mëdha krijohen nga goditjet e mëdha. Në rastet më të rënda, ne jemi riciklime mitologjike”. Dhe autori nuk mbaron vetëm me dramën e Niobës – ajo, përpos që është krahasimi bazë i madh në këtë vepër, është vetëm fillimi; literalisht dhe figurativisht.
Figura e krahasimit që e karakterizon në thelb, dokuromanin në fjalë, është alegoria e madhe e Ag Apollonit. Shkrimtari me përshkrimin e një dite që e kalon Ferdonija, mes dhimbjes e shpresës, e me degëzimet e tij në ngjarje të tjera, gjatë luftës në Kosovë, sic është vetëvrasja e nanës Pashkë, ngjarjet që flasin për përdhunimet, dhunimet, djegiet, vrasjet, dëbimet, ngjarjet personale gjatë luftës së fundit në Kosovë, në të cilën ai i kishte 16 vjeç, e pastaj të gjitha ndërlidhjet me kulturën antike mitologjike greke, ndërfutjen e pasazheve të poetëve të huaj, elementet metatekstuale të literaturës religjioze, që po të merren bashkë janë një ecje në histori, tregon për përmasat e vuajtjes së luftës së fundit në vendin e vogël, të quajtur Kosovë – “Heroizmi që tremb e ka heshtur tragjizmin që dhemb, dhe s’na ka lënë ta shohim luftën ashtu sic ka qenë: aspak epike, krejtësisht tragjike. Vetëm viktima, varre dhe vaj”. Autori, gjatë tërë këtij udhëtimi, jep anën tjetër të luftës, atë të dhimbjes.
Por nëse Ferdonija nuk i harron fëmijët e saj, kjo nuk do të thotë që as ne nuk harrojmë dhimbjet që kaluam. Përkundrazi, duket se autori na paralajmëron që rrezikojmë harresën e së kaluarës. Fjalia hyrëse e romanit është si vijon: “BORA E BUTË, po shkrihet skajeve të trotuarit” ndërsa ajo përfunduese, “por janë do fjolla të tjera që vazhdojnë të bien me të madhe: fjolla shpërfillëse të një BORË HARRIMI”. Me këto dy shprehje – “BORA E BUTË” dhe “BORË HARRIMI” – që edhe janë shkruar me të madhe, autori, nëpërmjet dy figurave, na orienton drejt asaj se: historia harrohet si një borë e butë që zë të shkrihet menjëherë; e një borë që vazhdon të bije, është ajo e harrimit. Kështu, në plan të gjerë, autori na jep një figurë të metonomisë, që na paralajmëron për indifirencën tonë ndaj së kaluarës “krejtësisht tragjike”: Si borë e butë që shkrihet si asgjë, ndodhitë tona vuajtëse në luftë, e por si fjolla bore, po bie harresa mbi ne. Apolloni piketon lidhjet mes rrafsheve të ndryshme: religjioze, nacionale, kulturore dhe kështu zhdukjen e familjarëve të Ferdonijes, e bën bashkë me ndodhi madhore në botë. Kështu, drama e luftës në Kosovë, përpos që është një rigjetje e dramës (Niobës) së humbur të Eskilit, është dramë e madhe e njerëzimit. Është, sikurse edhe Eli Vazeli, humanist izraelit që në këtë vepër përshkruhet vizita e tij në kampet e të dëbuarve kosovarë, thotë se nëse nuk intervenonin amerikanët, të njëjtët do të humbnin moralisht, ani se s’do të përfitonin gjë nga Kosova. Lufta në Kosovë kështu ishte prova e madhe.
Autori, 16 vjeçar në luftë, sigurohet që përmes elementeve historike të marra nga letërsia e kultura, të jap përmasat e dhimbjes së papërshkrueshme të humbjes së familjarëve – humbja e Ferdonijes, mund të merret si një pjesë e së tërës, e në të të përfshihet humbjet e kosovarëve – aq sa letërsia ja jep hapësirën. Dhe ja arrin!
