Vdekja më vjen prej syve të tillë është romani me të cilin fillon krijimtaria prozaike e Rexhep Qosjes. Por, pse është pikërisht ky emër për roman? Në plan të parë, sapo ta shohim titullin, na asocion me një roman dashurie, ashtu siç do ta thotë vetë Qosja në ditarin e tij, por që gjatë leximit do të kuptohet si vdekje që vjen nga sytë e spiunëve dhe dhunës së ushtruar nga ta.
Vdekja më vjen prej syve të tillë reflekton periudhën kur Aleksandër Rankoviq ishte ministër i punëve të brendshme, një periudhë gjatë së cilës u zhvilluan dy aksione të njohura: ai i armëve dhe shpërngulja e shqiptarëve në Turqi. Duke pasur parasysh rrethanat e kohës, autori nuk ka mundur t’i paraqesë këto ngjarje në mënyrë eksplicite, por i ka fshehur ato përmes ngjarjeve dhe personazheve fiktivë, me kryepersonazhin Xhezairin e Gjikës, duke i dhënë mundësinë të shprehë realitetin historik në mënyrë të fshehtë. Në lidhje me këtë, studiuesi Hasan Mekuli thekson se edhe pse këtë roman paraqitet drama e një periudhe të rëndë të një kombi, që nuk është vështirë të njohim se cili është, megjithëse shkrimtari e kamuflon dhe i jep përmasa të gjera. Pra, autori nuk e lë këtu vetëm konfliktin mes një intelektuali shqiptar dhe pushtetit totalitar jugosllav, por ky konflikt kalon edhe si konflikt universal, mes dhunës dhe rezistencës.
Siç e thamë edhe më lart, emri i romanit ndërlidhet drejtpërsëdrejti me personazhin e tretë të veprës, me spiunin famëkeq. Syri i Danjollit të Sherkës, që në fillim do ta hasim te tregimi Trekëndëshi mund ta quajmë edhe bazamentin e veprës. Syri i Danjollit të Sherkës, spiunit fiktiv qosjan, por që në të vërtetë është sy i një regjimi real dhe që ka ekzistuar para së gjithash sjellë vdekjen psikologjike të intelektualit dhe përmes aparatit të dhunës ta sjellë vdekjen e shpresës në Vajazan, i cili gjithmonë duhet lexohet si Prishtinë. Pra vetë emri i veprës është i ndërtuar mbi diskursin e dhunës reale e veshur me elemente të fiksionit, e që përmes ai, apo përmes saj ta paraqesë edhe kultin e rezistencës që ndërtohet me Xhezairin, e që në të vërtetë na del intelektuali shqiptar, apo siç thotë Qosja në kujtimet e tij, se ai mund të jetë i burgosuri politik Adem Demaçi.
Trilogjia- njerëzimi, dhuna dhe hierarkia
Në tregimin Trilogjia kemi një lloj hierarkie që paraqitet përmes objektit banesor. Banimi në kate të ndryshme i artistëve, qofshin ata shkrimtarë, piktorë, skulptorë, kompozitorë a dirigjent paraqet në një formë apo një tjetër vetë jetën, vetë hierarkinë me të cilën funksionon bota, ku më i madhi e sheh me sy përçmues tjetrin, ku sa më i lartë të ishte kati, aq më shumë e shikonin prej një lartësie, me njëfarë përçmimi. Objekti banesor fiktiv qosjan, në të vërtetë është realiteti njerëzor, që nga fillimet e para të njerëzimit e deri më sot, ku dhuna e dominimi mbi tjetrin është fjala e parë, dhe ku tjetri shihet vetëm si ferri i tjetrit.
Mëkati, shkatërrimi dhe lufta ndaj shenjtërisë si elemente të dhunës shtetërore
Gjatë periudhës rankoviqiane, të drejtat e shqiptarëve ishin të cunguara, madje ata ishin në zgrip të ekzistencës etnike. Atyre u ndalohet liria, si e drejtë elementare njerëzore, por edhe ndalesa të elementeve identitare, prej tyre edhe ndalimi i përdorimit të flamurit kombëtar. Pikërisht në tregimin Mëkati do të trajtohet kjo copëz historie. Danjolli i Sherkës që në tregim është hafija i rrëfimeve, e që në fakt është agjenti i Shërbimit Informativ të Jugosllavisë do të hulumtojë rastin e disa flamujve shqiptarë që u gjenden në disa pemë në Vajazan. I dyshuari për këtë ishte Lec Paçarizi, të cilin, Danjolli do ta shkatërronte psikologjikisht, duke e përdorur kartën e moralit, ku do kryjë marrëdhënie intime me gruan e tij në Xhaminë e Madhe. Ky akt i dhunshëm tregon se dhuna fizike dhe psikologjike ishin të lidhura ngushtë njëra me tjetrin, dhe se Qosja arriti që para nesh ta sjell idenë se diskursi i dhunës nuk është vetë
m i konceptuar në dhunë fizike, por shumë më shumë se aq.
Intelektualët rezistentë përball regjimit të dhunës
Në tregimin Laneti kemi ëndrrën e Xhezairit, i cili sheh një krijesë që i ngjan demonit, i cili kishte hyrë në dhomën e tij, por që në fakt ishte vetë Danjolli. Kjo paraqet gjendjen emocionale të Xhezairit, konkretisht represionit të madh që shteti bënte mbi intelektualët, të cilët i mbikëqyrte në detaje, madje ua censuronte edhe veprat.
Në tregimin Deklarata, që është boshti i veprës gjendet dëshmia e Xhezairit të Gjikës pas arrestimit të tij me datën 28 nëntor, e pikërisht arrestimi në këtë datë shton edhe më shumë presionin që kishte intelektuali shqiptar për ta shprehur identitetin e tij.
Në tregimin Vetmia paraqitet gjendja pas lirimit të Xhezairit nga burgu. Në njërën anë ai ndeshet me tradhtinë e bashkëshortes së tij, Rudinës, e cila iku dhe nuk e priti. Rrënimi i mitit të Penelopës nga Qosja, paraqet egërsinë e pushtetit komunist mbi intelektualët, të cilët përmes aparatit të dhunës nuk shkatërruan vetëm njerëz, por edhe ide e identitet.
Kështjella- e vërteta e totalitaritetit
Në pjesën kryesore të tregimit Kryevepra që na del rrëfim në vetën e dytë, jepen detaje nga rrëfimi i Xhezairit, i cili tregon se çfarë kishte bërë një ditë më herët. Në tregimin alegorik Kështjella magjike paraqitet një sistem totalitar fiktiv, në të cilën njerëzit që hyjnë brenda dhomës magjike bëhen spiunë apo shërbëtorë të pushtetit. Qosja përmend edhe një simbol etnik të shqiptarëve, shqiponjën që nënkuptohet se shqiptarët janë në kërkim të lirisë, apo siç thotë autori, pa i parë edhe njëherë shqiponjat si ngjiten krenare në mbretërinë e tyre të lirë, përmes së cilit ngrit diskursin e rezistencës, i cili u pa në vitin 1968, u rilind në vitin 1981 dhe do të kurëzohej me luftën e lavdishme të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Dhoma magjike është si një alegori e dhomës së torturave në sistemin komunist, ku njerëzit detyroheshin t’i pranonin edhe krimet që s’i kishin bërë dhe disa prej tyre për ta ruajtur jetën e tyre dhe të familjes detyroheshin të bëheshin bashkëpunëtorë të pushtetit në dëm të bashkëkombësve dhe idealeve të tyre.
Vetëvrasja si fitore e rezistencës
Në tregimin Vetëvrasja, Danjolli rrëfen përballjen e tij me të torturuarit, me të cilët takohet në kllapi. Ky tregim ka veçantinë e tij për shkak se Vajazanit i jap atribute të Prishtinës dhe na bën ta kuptojmë se rezistenca e Xhezairit merr edhe premisa etnike. Vetëvrasja e Danjollit të Sherkës mund të jetë alegorik, pasi ajo mund të nënkuptohet si perëndim të epokës rankoviqiane dhe ardhja e një kohe të ndritur për shqiptarët e Kosovës, pra e ndryshimeve që sollën sadopak liri, e cila edhe pse nuk ua plotësonte kërkesat dhe ambiciet shqiptarëve, ajo megjithatë u ofronte liri dhe barazi më shumë se në periudhat paraprake, të cilat përshkruhen edhe nga autori përmes jetës dhe rrëfimit të Xhezairit, apo edhe periudhat pasrendëse të cilat do të përshkruhet nga Qosja në romanin Një dashuri dhe shtatë faje. Përmes ëndrrës dhe vetëvrasjes së Danjollit do të shohim në njërën anë diskursin e dhunës të shtruar nga Danjolli, kurse në anën tjetër diskursin e rezistencës dhe triumfit me fundin e tij.
Katrori semiotik i Grejmasit, opozicioni i dhunës dhe rezistencës
Katrori semiotik i Grejmasit është një strukturë teorike që analizon opozitat themelore midis koncepteve të ndryshme dhe marrëdhëniet e tyre. Te Vdekja më vjen prej syve të tillë kemi opozicionin e dhunës me rezistencën, ku zbërthehen tensionet ekzistenciale dhe ideologjike përmes personazheve dhe kuptimeve simbolike. Në këtë kontekst, katrori ndërthur konceptet e rezistencës aktive e dhunës aktive në njërën anë me jrezistencën dhe jodhunën në anën tjetër.
Rezistenca aktive, përfaqësuar nga Xhezairi i Gjikës, mishëron idealin sartian të angazhimit, ku individi është përgjegjës për veprimet dhe ndërgjegjen e tij në një botë të papërsosur. Këtu argumentohet se liria njerëzore konsiston në veprimin aktiv kundër shtypjes, pavarësisht nga pasojat. Xhezairi lufton për mendimin e lirë, një akt që reflekton idenë e luftës për dinjitet e barazi.
Dhunën aktive, e mishëruar nga Danjolli i Sherkës, mund ta shpjegojmë përmes teorisë së pushtetit të egër, ku theksohet se pushteti vepron përmes kontrollit të mendjeve dhe trupave, duke përdorur mekanizma disiplinimi dhe ndëshkimi. Danjolli përfaqëson një sistem totalitar që vendos rregullin përmes dhunës, torturës dhe represionit.
Jrezistenca, e përfaqësuar nga klasa politike e nënshtruar kosovare komuniste e asaj kohe, na kujton filozofinë e Hobsit, sipas së cilës individët pranojnë një formë të kontratës sociale për të shmangur kaosin dhe luftën e vazhdueshme të “ë gjithëve kundër të gjithëve, dhe për të ruajtur sado pak pushtet për veten e grupimet e veta.
Jodhuna, një ideal utopik, lidhet me teoritë e paqes gandiane, të cilët besonin në forcën e rezistencës paqësore. Njerëzit, mbase jo të vetëdijshëm për atë që po besonin qorrazi një ideologji që po i çonte në qorrsokak, ashtu siç heshtën miqtë e Xhezairit, të cilët pritnin ndryshimin duke menduar se heshtja do t’ua sjellë lirinë.
Përfundim
Diskursi i dhunës dhe rezistencës në Vajazan na shfaqet si një fushë përplasjesh ndërmjet pushtetit totalitar dhe intelektualit të shtypur. Në këtë univers letrar të Qosjes, që mund të lexohet si një alegori e historisë së shqiptarëve në Jugosllavi, dhuna shfaqet jo vetëm si mjet represioni, por edhe si një instrument për ndërtimin e rezistencës intelektuale dhe militare. Në Vajazan, dhuna paraqitet si një strukturë e institucionalizuar, e ngjashme me atë që Fuko e quan biopolitikë, pra një pushtet që kontrollon jetën dhe trupin përmes frikës dhe mbikëqyrjes ku syri i Danjollit, na del si një figurë groteske që sheh gjithçka dhe vendos fatin e individëve.
Xhezairi i Gjikës është viktima klasike e dhunës simbolike ku identiteti dhe dinjiteti i tij copëtohen përmes një narrative që e shënjon atë si të huaj në vendin e tij. Në kontekstin e Vajazanit, rezistenca shfaqet si një akt ekzistencialist, në frymën ku individi përballet me absurditetin dhe zgjedh që të luftojë kundër tij. Xhezairi i Gjikës nuk është vetëm një intelektual që proteston, por një figurë që mishëron njeriun e rebeluar. Diskursi i dhunës dhe rezistencës në Vajazan tejkalon kornizat kombëtare dhe shndërrohet në një përballje universale mes pushtetit dhe të shtypurit, e cila konsiderohet këtë si një betejë për hegjemoni kulturore, ku pushteti kërkon të kontrollojë jo vetëm trupat, por edhe mendjet.
Rezistenca bëhet një luftë për të ruajtur identitetin kulturor dhe shpirtëror në një botë ku kufijtë ndërmjet reales dhe fiktives janë të paqartë. Si përfundim, mund të themi se vepra e Rexhep Qosjes ngre pyetje të thella për natyrën e dhunës, rezistencës dhe fatit të intelektualit në një botë të sunduar nga fuqitë totalitare. Ajo mbetet një pasqyrë e përhershme e përpjekjes njerëzore për të ruajtur dinjitetin përballë një bote që përpiqet ta zhbëjë atë.
