Përgjatë historisë popujt kanë pasur krijime të ndryshme e të cilat krijime studiuesit i kanë veneruar e i venerojnë duke i selektuar e duke i vlerësuar si pjesë të kulturës. Në këtë drejtim është me interes të përmendet mendimi i shkollarit Marvin Harris i cili thoshte:…Kultura është mënyrë jete ose stil jete…![1]
Qethtoret ose qysh njihen ndryeshe në popull berberhanet kanë qenë e janë të rendësishme ngase përmes tyre populli ka mbajtur veten më mirë, më pastër, më `dokshëm`, më `hjeshëm`. Pra qethtori ose frizeri ose berberi qeth flokët, ndreqë frizura, rruan mjekrrën, duke u kujdesur njëkohësisht për pastërtinë. Natyrisht krahas këtyre gjërave primare që kryen berberi, në të kaluarën jo të largët berberi edhe ka kryer rrethprerjen ose synetinë. Mandej, në objektet e berberhaneve shpeshherë fliten/diskutohen çështje të ndryshme që ndodhin në shoqëri duke u bërë kështu edhe vende socializuese.
II
Në qytetin e Vushtrrisë ekzistojnë një mori berberhanesh. Edhe në qytetet e tjera të Kosovës vërehen gjallim i shumë berberhaneve. Sidoqoftë një qethtore që karakterizohet për nga koha pesëgjeneratësh ekzistimi në Vushtrri është Qethtorja Te Çaka. Kjo do të thotë se Familja Çaka ka kultivuar zejen në fjalë përmbi një shekull. Këtë e kuptojmë nga puna e terrenit, respektivisht nga berberi Shemsedin Çaka, i cili thotë se babai i tij Xhelali kishte nisur punën rreth vitit 1936. Pra rreth 90 vite më herët. Mirëpo, para tij punonte gjyshi i tij Ramadani e edhe katragjyshi i tij Jakupi. Nga kjo kuptojmë se kemi të bëjmë me një zeje kultivuese mbi 100 vite. Edhe në ditët e sotme berberhanja që e kemi në trajtim punon/vepron, përmes frizerve Shemsedinit dhe të birit të tij, Myhedinit.
Nga që thamë deri këtu mund të themi se kemi të bëjmë me një familje me traditë qethjeje.[2]
Foto 1.[3]I uluri me të bardha berberi Xhelal Çaka, i uluri me të bardha e me mustaqe punëtori/
berberi Shyqyri Shotani, në këmbë me të bardha këpuctari Hajrullah Zoni, afër tij-ulur Adil
Gashi ish berber dhe rojtar në Ndërmarrjen Kosova në Vushtrri, ai në këmbë shitësi i këpucave Eshref Lahu
Objekti ku ndodhet Berberhanja Te Çaka, Vushtrri, rreth viteve 60-ta të shekullit të XX
Sidoqoftë, Çakajt e kishin dikur objektin e punës aty ku ndodhen sot bankatë në qytet e ndërkohë te Çajtorja e Grabanicve e nga viti 1957 blenë objektin ku edhe sot punojnë. Blerja ishte bërë prej mjeshtrit të njohur/berberit, xharrahit, nxjerrësit të dhëmbëve-Murteza Emini.[4]
III
Shqiptarët në Kosovë dhe në viset tjera të pushtuara nga sllavët kishin qenë nën presion të largoheshin nga atdheu i tyre në drejtime të ndryshme e posaqërisht në drejtim të Turqisë. Në këtë drejtim janë të njohura marrëveshje midis Jugosllavisë dhe Turqisë…ndaj një trysni sistemi i kohës i kishte bërë berberit/xharrahit/dentistit/këshilluesit Murteza Eminit të largohej urgjentisht në Turqi, në të kundërten do të likuidohej. Sigurisht ikja e një personaliteti me nam si ai nga atdheu mund të ndikonte edhe për largime të tjera të bashkombasve të tij, prandaj edhe pushtetmbajtësit i kishin bërë presion.[5] Ja pra pse berberi Murtezai kishte shitur (falur?) biznesin e tij dhe u largua në drejtim të Turqisë më 1957…, ndonëse shqiptarët vazhduan të dominojnë Kosovën si popullsi atëherë dhe sot e kësaj dite.
Foto 2.Ai në mes ulur me kravatë berberi Murteza Emini,[6]afër tij ulur me kapuq të zi Hysni
Pirçi, pastaj berberi Xhelal Çaka, ndërsa nga ana e kundërtë e Murtezait ulur Hasan Musa me kapuq të bardhë, tutje ulur berberi Adil Gashi, Kadri Spahiu, ndërsa në këmbë këmishëbardhi Nesim Ispahiu, në mes me mustaqe berberi Shyqyri Shotani dhe ish zdrukthtari Lutfi Hanxhiu[7]në Vushtrri.
Pra, ne duke analizuar edhe fotot e sipërme mund të themi se edhe në të kaluarën jo shumë të largët punonin berberët, ndonëse numërikisht më pak se sa që janë sot në Vushtrri dhe gjetiu.
IV
Në Qethtoren Te Çaka në Vushtrri, ka pasur raste që njerëzit janë qethur e janë rruar e kanë paguar edhe më vonë-veresi, në ndërkohë kur merrnin rrogat paguanin, krahas atyre që pagesën e bënin me kohë. Sigurisht kishte raste edhe kur prenin flokët e rruanin fytyrën dhe nuk kishin mundësi të paguanin.
Ishte njashtu një zakon interesant pasi banorët e trevës së Vushtrrisë prenin flokët: pastroheshin në Banjon Publike/Hamamin.[8]
Foto 3.Banjoja Publike/Hamami ku pastroheshin dikur banorët, Vushtrri
Banorë të trevës së Vushtrrisë dhe mysafir shqiptarë nga Turqia me mbiemrin Vuçiterni[9]
Berberi ende aktiv Shemsedin Çaka, tani 67 vjeçar, kishte shfaqur interesim për zejen që jemi duke e trajtuar si çirak, respektivisht qysh 10 vjeç ua pastronte fytyrat banorëve, ndërsa kur ishte në vitin e dytë të shkollës së mesme veç ishte formuar si berber. Ai kujton edhe punën me babain Xhelalin. Në këtë drejtim ishte e njohur synetia ose rrethprerja[10] që është një intervenim kirurgjik në organin gjenital mashkullor. Natyrisht rrethprerja ka ekzistuar ndër shekuj te grupet etnike të ndryshme e të ndikuara edhe nga besimet, nga këto të fundit mund ti përmendim hebraizmin, krishterët e Etiopisë, myslimanët[11] duke përfshirë edhe myslimanët e kombësisë shqiptare. Që këtej, Xhelal Çaka kur udhëtonte nëpër katunde për të bërë banorët synet e përdorte një matorr të blerë në Lubljanë të tipit Tomos, e kur ishte larg vendi, matorri vendosej në qerre të kuajve. Kishte raste që brenda ditës kryheshin deri në 120 syneti, ngase banorët e katundeve organizoheshin kur dokej nëpër vendet e tyre xharrahi. Kishte raste kur synetia ishte bërë pasi janë martuar banorët. Në kohën e komunizmit nuk ishte gjithëherë e lehtë synetia ngase nuk e përkrahnin, kështuqë fëmijët meshkuj të zyrtarëve shtetëror bëheshin synet fshehtas, pra gjatë mbrëmjeve.[12]
Foto 4.Babai me të birin, berberët Shemsedin e Myhedin Çaka, në Vushtrri, më 2026[13]
Ekzistenca e berberhaneve duke përfshirë edhe këtë që e trajtuam sipri, ekzistenca e monumenteve historike tregojnë për gjallërinë në qytetin e Vushtrrisë.
Burimet dhe literatura
Burimet e papublikuara
I.Intervista/Materiale të shkruara
1.Ispahiu Nesim, Kadri Spahiu ishte jo i largët familjarisht nga ai, ndonëse e kanë ndryshuar mbiemrin në Shuku, Intervistë, Vushtrri, 2026
2.Ispahiu Nesim, Çakajve u ka falë objektin e berberhanës beriberi Murtezai, Intervistë, Vushtrri, 2026
3. Intervistë me berberin 67 vjeçar, Shemsedin Çaka, Vushtrri, 2026
4.Intervistë me ish profesorin e biologjisë, 82 vjeçarin Sherfi Rexha, Vushtrri, 2020
5.Zhutaj Albaneci Avdi, Materiale për figura, 2026
6.Zhutaj Albaneci Avdi, Sqarime për disa figura, 2026
II.Foto
1.Çaka Myhedin, berber, Foto, Vushtrri, 2022
2.Ispahiu Nesim, Foto në një çajtore, Vushtrri, 2020
3.Ispahiu Nesim, Foto e Banjos Publike/Hamamit, Vushtrri, 202
4.Sallahu Jeton, Foto e berberëve Shemsedin e Myhedin Çaka, Vushtrri, 2026
Burimet e publikuara
I.Revista shkencore
1.Gega-Musa Leontina, Rrethprerja si pjesë e lirikës familjare në revisten ‘Gjurmime albanologjike folklor dhe etnologji’, nr.30, Prishtinë, 2002
2.Kadriu Lumnije, Të rinjtë, traditat kulturore dhe ritet e kalimitnë revisten ‘Gjurmime albanologjike folklor dhe etnologji’ nr.36, Prishtinë, 2007
[1] Lumnije Kadriu, Të rinjtë, traditat kulturore dhe ritet e kalimit në revisten Gjurmime albanologjike folklor dhe etnologji nr.36 (Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2007), p.312
[2] Intervistë me berberin 67 vjeçar, Shemsedin Çaka (Vushtrri, më 25.02.2026)
[3] Myhedin Çaka, berber, Foto (Vushtrri, 2022)
[4] Intervistë, opcit; Avdi Zhutaj Albaneci, Materiale për figura (01.03.2026); Xhelal Çaka kishte mësuar më thellë mjeshtrinë e berberit dhe kishte punuar te ai, fjalën e kemi për ustahin Myrtezai apo Murtezai, ky i fundit flitet se kishte qenë edhe kryetar komune në Vushtrri!; Nesim Ispahiu thotë se Çakajve u ka falë objektin e berberhanës beriberi Murtezai, Intervistë (Vushtrri, 03.03.2026)
[5] Intervistë me ish profesorin e biologjisë, 82 vjeçarin Sherfi Rexha (Vushtrri, më 22.09.2020)
[6] Nesim Ispahiu, Foto në një çajtore (Vushtrri, 15.10.2020)
[7] Avdi Zhutaj Albaneci, Sqarime për disa figura (01.03.2026); Nesim Ispahiu thotë se Kadri Spahiu ishte jo i largët familjarisht nga ai, ndonëse e kanë ndryshuar mbiemrin në Shuku, Intervistë (Vushtrri, 03.03.2026)
[8] Intervistë me berberin 67 vjeçar…opcit
[9] Nesim Ispahiu, Foto e Banjos Publike/Hamamit (Vushtrri, marrë foto më 22.09.2020)
[10] Intervistë me 67 vjeçarin, opcit
[11] Leontina Gega-Musa, Rrethprerja si pjesë e lirikës familjare në revisten Gjurmime albanologjike folklor dhe etnologji, nr.30 (Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2002), p.119
[12] Intervistë me 67 vjeçarin, opcit: Xhelal Çaka ka qenë pjesë në ish shoqërinë kuturore Rashid Deda, përjashto instrumentet frymore, instrumenteve të tjera ka ditur ti përdorte; Kur kryhej synetia pacientëve u vendosej një ilaq të blerë në Turqi, e kohë më herët përdorej një ilaq popullor i njohur me emrin fena e arushës.
[13] Jeton Sallahu, Foto e berberëve Shemsedin e Myhedin Çaka (Vushtrri, 25.02.2026)
