Intervistë me poeten turke: Esra Deniz
Intervistoi: Fatijona Bajraj
F.Bajraj: Kariyerinize nasıl başladınız, özellikle edebiyatla ne zaman ilgilenmeye başladınız?
(Na flisni pak për fillet e karrierës suaj, kur keni filluar të merreni pikërisht me letërsi?)
E.Deniz: Aslında ben yazmaya “kariyer” olarak hiç başlamadım. Yazmak hep hayatımın içindeydi. İlkokul çağlarındayken yaz tatillerinde kitaplar okur, sonra okuduklarımı çevremdekilere anlatırdım. Anlatmakla da yetinmezdim; bir deftere kısa kısa, ayrıntıya girmeden, kendi anladığım hâliyle özetler çıkarırdım.
Köyde büyüdüm. Tarla başlarında kitap okuyan, yazı yazan, sürekli bir şeyler çizen bir çocuktum. Çevremde bunu fark eden, “devam et” diyen pek kimse olmadı. Ama ben kendimi fark ettim.
Kimsenin destek olmasını beklemeden, kendi kendime destek oldum. Yazmayı ve çizmeyi sevdim; bu bana yetti.
Çocukken yazdığım şiirleri ve yaptığım çizimleri evimize gelen çocuklara hediye ederdim. Bu benim arkadaşlık kurma şeklimdi. Bir gün arkadaşım Gülistan benden şiir istemişti. Sonra bu istekler çoğaldı; kişiye özel şiirler yazmaya başladım. İlk kez birine şiir verdiğimde on bir yaşındaydım. O an kendimi gerçekten sevilmiş ve görülmüş hissetmiştim. Sanırım edebiyatla bağım da tam olarak orada başladı.
(Në të vërtetë, unë nuk iu afrova shkrimit si një “karrierë”. Shkrimi ka qenë gjithnjë pjesë e qenies sime, i pranishëm në jetën time që herët. Që në vitet e shkollës fillore, gjatë pushimeve të verës, lexoja libra dhe më pas ua rrëfeja të tjerëve ato që kisha lexuar. Por nuk mjaftohesha vetëm me rrëfimin: në një fletore hidhja përmbledhje të shkurtra, pa u ndalur në hollësi, sipas mënyrës sime të të kuptuarit.
U rrita në fshat. Isha një fëmijë që lexonte libra buzë arave, që shkruante, që vizatonte pareshtur. Rreth meje pati pak njerëz që ta vërenin këtë prirje dhe të më thoshin “vazhdo”. Por, unë e vura re veten time.
Pa pritur mbështetjen e askujt, u mbështeta te vetja. E desha shkrimin dhe vizatimin dhe kjo më mjaftonte.
Në fëmijëri, poezitë që shkruaja dhe vizatimet që bëja ua dhuroja fëmijëve që vinin në shtëpinë tonë. Kjo ishte mënyra ime për të lidhur miqësi. Një ditë, shoqja ime Gülistan më kërkoi një poezi. Më pas këto kërkesat u shtuan dhe unë fillova të shkruaj poezi të posaçme për secilin. Herën e parë që ia dhurova një poezi dikujt isha njëmbëdhjetë vjeçe. Në atë çast u ndjeva vërtet e dashur dhe e parë. Besoj se pikërisht aty nisi lidhja ime me letërsinë.)
F.Bajraj: Neden tam olarak şiir?
(Pse bash poezia?)
E.Deniz: Şiir benim ruhumla bir bütün gibi. Sessiz, yavaş ve derin. Ben hayatı hızlı yaşamayı sevmeyen biriyim; şiir de tam olarak bu yüzden bana yakın. Acele etmiyor, bağırmıyor, zorlamıyor. Şiir yazarken rahatlıyorum. Okurken ya da dinlerken ise sanki içimde bir şeyler eriyor. Şiir yazmadığım zamanlarda içimde çok şey birikiyor. Kelimeler yer bulamadığında, ağırlığa dönüşüyor.
(Poezia është një e tërë me shpirtin tim. E heshtur, e ngadalshme dhe e thellë. Unë jam njeri që nuk pëlqej ta jetojë jetën me nxitim; dhe pikërisht për këtë arsye poezia më është kaq pranë. Ajo nuk nxiton, nuk bërtet, nuk imponon.
Kur shkruaj poezi, qetësohem. Kur e lexoj ose e dëgjoj, është sikur diçka brenda meje shkrihet. Në kohët kur nuk shkruaj poezi, shumë gjëra grumbullohen brenda meje. Kur fjalët nuk gjejnë vend, ato shndërrohen në peshë.)
F.Bajraj: Kariyerinizin zirvesine ulaştığınızı düşünüyor musunuz?
(A mendoni se keni arritur kulmin e karrierës suaj?)
E.Deniz: Zirve kelimesi bana biraz uzak geliyor. Çünkü yazmak benim için ulaşılan bir yerden çok, içinde kalınan bir hâl. Kendimi tamamlanmış hissettiğim bir noktada değilim; hâlâ öğrenen, değişen ve derinleşen bir yerdeyim. Bugün olduğum yer bir durak olabilir ama bir son değil. Yazı benim için biten değil, devam eden bir yol. O yüzden zirveden çok, yolda olmayı önemsiyorum.
(Fjala majë më duket disi e largët. Sepse për mua të shkruarit nuk është aq një vend ku arrihet, sa një gjendje brenda së cilës qëndrohet. Nuk jam në një pikë ku ndihem e përfunduar; jam ende në një hapësirë ku mësoj, ndryshoj dhe thellohem.
Vendi ku ndodhem sot mund të jetë një ndalesë, por jo një fund. Shkrimi, për mua, nuk është diçka që mbaron, por një rrugë që vazhdon. Prandaj, më shumë se maja, rëndësi ka të qenit në udhë.)
F.Bajraj: Bu alanda başarısız olduğunuz bir zamanı hatırlıyor musunuz?
(A kujtoni ndonjë moment kur keni dështuar në këtë fushë?)
E.Deniz: Yazdıklarımın mutlaka beğenilmesi gerektiğini hiç düşünmedim. Çünkü yazdığım anlar benim için çok kıymetli. O anlarda zaman yavaşlıyor ve kelimelerle baş başa kalıyorum. Yazdığım her şeye, her harfine değer veriyorum. Bu yüzden yazıyla ilişkimde başarısızlık duygusundan çok, sahiplenme duygusu var. Beğenilip beğenilmemesinden önce, yazının bende bıraktığı iz benim için daha önemli.
(Nuk kam menduar kurrë se ato që shkruaj duhet patjetër të pëlqehen. Sepse çastet në të cilat shkruaj janë jashtëzakonisht të çmuara për mua. Në ato çaste koha ngadalësohet dhe mbetem ballë për ballë me fjalët. Çdo gjë që shkruaj, çdo shkronjë e saj, ka vlerë për mua.
Prandaj, në marrëdhënien time me shkrimin nuk mbizotëron ndjenja e dështimit, por ajo e përkatësisë dhe e përvetësimit. Para se të pëlqehet apo jo, gjurma që shkrimi lë tek unë është ajo që ka më shumë rëndësi për mua.)
F.Bajraj: Bugün olduğunuz noktaya gelmenin ne kadar zor ve zorlu olduğunu düşündünüz?
(Sa ka qenë e vështirë të arritni këtu ku jeni sot?)
E.Deniz: Ben bugüne zorluklarla gelmiş biri gibi hissetmiyorum. Çocukluğumdan beri yazı benim için hep bir ışık oldu. Köyde geçen yıllarımda, tarla başlarında yazarken ya da çizerken hayatla aramda sessiz ve güzel bir bağ kurardım. Yazı bana yük olmadı; tam tersine, nefes aldıran bir alan açtı. Zorluklar elbette vardı ama ben onları yazıyla aşmaya çalıştım.
Yazmak benim için bir direnme biçimi değil; içinden çıkabildiğim, kendimi toparladığım, aydınlandığım bir yerdi. Bu yüzden yazıyla kurduğum ilişki daha çok bir kurtuluş, bir sevinç hâli. Bugün hâlâ bir yere vardığımı düşünmüyorum. Kendimi yolun başında hissediyorum ama bu beni tedirgin etmiyor. Çünkü yazı benim için bir varış noktası değil; içinde kalmayı sevdiğim bir yol.
(Nuk ndihem si dikush që ka mbërritur deri këtu përmes vështirësive. Që nga fëmijëria, shkrimi ka qenë për mua gjithmonë një dritë. Në vitet e mia në fshat, teksa shkruaja apo vizatoja buzë arave, krijoja mes meje dhe jetës një lidhje të heshtur dhe të bukur. Shkrimi nuk më rëndoi; përkundrazi, hapi për mua një hapësirë ku mund të merrja frymë.
Vështirësi, sigurisht, pati, por unë u përpoqa t’i kaloja përmes shkrimit. Të shkruarit nuk ishte për mua një formë rezistence; ishte një vend nga i cili mund të dilja, ku mblidhja veten, ku ndriçohesha. Prandaj marrëdhënia që kam ndërtuar me shkrimin është më tepër një gjendje shpëtimi, një ndjenjë gëzimi.
Edhe sot nuk mendoj se kam mbërritur diku. Ndihem ende në fillim të rrugës, por kjo nuk më shqetëson. Sepse shkrimi, për mua, nuk është një pikë mbërritjeje; është një rrugë brenda së cilës më pëlqen të qëndroj.)
F.Bajraj: Bu dışında başka bir işle de ilgileniyor musunuz, başka bir mesleğiniz var mı?
(A merresh me ndonjë punë tjetër përveç kësaj, a ke ndonjë profesion tjetër?)
E.Deniz: Evet. Hayatım yalnızca yazıdan ibaret olmadı. Dışarıdan lise bitirdim ve henüz on yedi yaşımdayken bir işletmede çalışmaya başladım. Yıllardır da bu işin içindeyim. Hayat beni erken yaşta sorumluluk almaya çağırdı. Bunun yanında çizim hep hayatımdaydı, müzikle ilgileniyorum. Bir dönem fotoğrafçılıkla da uğraştım. Zaman zaman çok hayallerim oldu; örneğin çizdiğim kıyafetlerle kendi markamı oluşturmak gibi. Ama bazen her şey istediğimiz gibi olmuyor. Belki de bazı şeyler olmadığı için değil, olması gerektiği gibi olduğu içindir. Bunu her zaman bilemiyoruz. Ben hayatı biraz böyle kabul ediyorum. Yapabildiklerimle, ertelediklerimle ve içimde kalanlarla… Hepsi bugünkü beni oluşturuyor.
(Po. Jeta ime nuk ka qenë vetëm shkrim. Shkollën e mesme e përfundova jashtë sistemit të rregullt dhe ende pa mbushur shtatëmbëdhjetë vjeç nisa të punoja në një ndërmarrje. Prej vitesh jam pjesë e kësaj pune. Jeta më thirri që herët të marr përgjegjësi.
Krahas kësaj, vizatimi ka qenë gjithmonë i pranishëm në jetën time; merrem edhe me muzikë. Për një periudhë u mora edhe me fotografinë. Herë pas here kam pasur shumë ëndrra; për shembull, të krijoja markën time me veshjet që vizatoja. Por ndonjëherë jo gjithçka ndodh ashtu siç e dëshirojmë. Ndoshta disa gjëra nuk mungojnë sepse nuk u realizuan, por sepse u zhvilluan ashtu siç duhej. Këtë nuk arrijmë gjithmonë ta kuptojmë.
Unë jetën e pranoj disi kështu: me ato që kam mundur të bëj, me ato që i kam shtyrë për më vonë dhe me ato që më kanë mbetur brenda. Të gjitha këto më kanë bërë ajo që jam sot.)
F.Bajraj: Yakın gelecekte tamamen farklı bir alanda sizi görebilecek miyiz?
(A do të mund t’ju shohim në një fushë krejtësisht të ndryshme në të ardhmen e afërt?)
E.Deniz: Şiirlerimle, yazılarım ve çizimlerimle iyi yerlerde olacağıma inanıyorum. Bunun nasıl ve ne zaman olacağını bilemeyiz ama içimde böyle bir his var. Hayatımda devam eden bir iş düzeni var ve zaman zaman iş yerindeki sorumlulukların artması, kendime ve sanatıma ayırdığım alanı daraltabiliyor. Bunu istemesem de, hayatın gerçekleri bazen insanı başka yerlere çağırıyor. Bu noktada şanslı olduğumu düşündüğüm bir şey var.
İş yerinde şefim Ayşe Tok, şiirden, yazıdan ve çizimden vazgeçmemem için bana gerçekten çok destek oluyor. Yoğunluk içinde bile sanata tutunmamı hatırlatan biri olması benim için çok kıymetli. Bu yoğunluğa rağmen hâlâ yazıyorsam, hâlâ çiziyorsam ve edebiyattan kopamıyorsam, bunun tesadüf olmadığını düşünüyorum. Belki yavaş, belki sessiz ama bana ait bir yolda ilerliyorum. İleride yazılarım ve çizimlerimle çok daha iyi yerlerde olacağımı hissediyorum.
(Besoj se me poezitë e mia, me shkrimet dhe vizatimet e mia do të jem në vende të mira. Nuk e dimë si dhe kur do të ndodhë kjo, por brenda meje ekziston një ndjenjë e tillë. Në jetën time ka një rend pune që vazhdon dhe herë pas here shtimi i përgjegjësive në vendin e punës e ngushton hapësirën që i kushtoj vetes dhe artit tim. Edhe pse nuk e dëshiroj, realitetet e jetës ndonjëherë e thërrasin njeriun në drejtime të tjera.
Në këtë pikë, ka diçka që më bën të ndihem me fat. Në punë, shefja ime Ayşe Tok më mbështet sinqerisht dhe fort që të mos heq dorë nga poezia, shkrimi dhe vizatimi. Fakti që, edhe mes ngarkesës, ka dikë që më kujton të mbahem pas artit, është jashtëzakonisht i çmuar për mua.
Pavarësisht kësaj ngarkese, nëse ende shkruaj, ende vizatoj dhe nuk shkëputem nga letërsia, mendoj se kjo nuk është rastësi. Ndoshta ngadalë, ndoshta në heshtje, por po ec në një rrugë që është e imja. Dhe e ndiej se në të ardhmen me shkrimet dhe vizatimet e mia do të jem në vende shumë më të mira.)
F.Bajraj: Türkiye’de edebiyatin durumu hakkında ne düşünüyorsunuz?
(Çfarë mendoni për gjendjen e letërsisë në Turqi?)
E.Deniz: Türkiye’de edebiyatın köklü bir geçmişi olduğunu inkâr edemeyiz ama bugün yeterince üzerinde durulduğunu da düşünmüyorum. Örneğin edebiyat okuyan bazı arkadaşlarım şu an bambaşka işlerle uğraşıyor. Bu da edebiyatın her zaman sürdürülebilir bir alan olarak görülmediğini düşündürüyor. Yine de tamamen umutsuz değilim. Toplum içinde edebiyata sahip çıkan, şiiri ve yazıyı ayakta tutmaya çalışan birçok kurum ve alan var. Belki edebiyat herkesin hayatında merkezde değil ama hâlâ ona ihtiyaç duyan, onu önemseyen bir kesim var. Bana kalırsa edebiyat biraz da böyle; kalabalıkların değil, gerçekten arayanların alanı.
(Nuk mund ta mohojmë se letërsia në Turqi ka një traditë të thellë dhe të rrënjosur, por nuk mendoj se sot i kushtohet vëmendje e mjaftueshme. Për shembull, disa miq të mi që kanë studiuar letërsi, sot merren me profesione krejt të ndryshme. Kjo më bën të mendoj se letërsia nuk shihet gjithmonë si një fushë e qëndrueshme.
Megjithatë, nuk jam plotësisht pesimiste. Brenda shoqërisë ka shumë institucione dhe hapësira që e mbështesin letërsinë, që përpiqen ta mbajnë gjallë poezinë dhe shkrimin. Ndoshta letërsia nuk është në qendër të jetës së të gjithëve, por ende ekziston një shtresë njerëzish që kanë nevojë për të dhe e vlerësojnë atë. Sipas meje letërsia është pak edhe kështu: jo fusha e turmave, por hapësira e atyre që kërkojnë vërtet.)
F.Bajraj: Kısa vadede gerçekleştirmeyi düşündüğünüz planlarınız neler?
(Cilat janë planet që mendoni t’i realizoni në afat të shkurtër?)
E.Deniz: Aklımda bir şiir kitabı var; bunu çok istiyorum. Ama süreç ilerledikçe yazdıklarım sadece şiirle sınırlı kalmadı. Zamanla denemeye, felsefi düşüncelere ve daha kişisel bir arayışa doğru genişledi. Bu yüzden tek bir kalıba sıkışmak istemiyorum. Belki yol beni bambaşka bir yapıya da götürebilir, bunu şimdiden bilemeyiz. Ama bildiğim bir şey var: Yazdıklarımla güzel bir iz bırakmak istiyorum. Büyük iddialarla değil; samimi, gerçek ve bana ait bir iz.
(Në planin afatshkurtër, në mendjen time është një libër me poezi; e dëshiroj shumë këtë. Por me kalimin e kohës, procesi i shkrimit nuk mbeti i kufizuar vetëm te poezia. Shkrimet e mia u zgjeruan drejt esesë, mendimit filozofik dhe një kërkimi më personal. Për këtë arsye, nuk dua të ngujohëm në një formë të vetme.
Ndoshta rruga mund të më çojë drejt një strukture krejt tjetër; këtë nuk mund ta dimë që tani. Por, një gjë e di me siguri që dua të lë një gjurmë të bukur me ato që shkruaj. Jo me pretendime të mëdha, por me një gjurmë të sinqertë, të vërtetë dhe krejtësisht timen.)
F.Bajraj: On yıl sonra Türkiye’yi edebiyat alanlarında nasıl görüyorsunuz?
(Si e shihni Turqinë në fushën e letërsisë pas dhjetë vitesh?)
E.Deniz: On yıl sonrasını kesin çizgilerle hayal etmek zor ama umutlu olmak istiyorum. Türkiye’de edebiyatın daha çok sahiplenildiği, farklı seslerin daha rahat yer bulabildiği bir alan olmasını diliyorum. Edebiyatın hiçbir zaman tamamen kaybolacağını düşünmüyorum. Çünkü insan olduğu sürece anlatma ihtiyacı da olacak. Belki biçimi değişir, belki yolu farklılaşır ama şiir, yazı ve düşünce hep bir yerlerde kendine alan açar. On yıl sonra da edebiyatın sessiz ama derin bir şekilde insanlara dokunmaya devam edeceğine inanıyorum.
(Është e vështirë ta përfytyroj dhjetëvjeçarin e ardhshëm me vija të qarta, por dua të jem shpresëplotë. Dëshiroj që në Turqi letërsia të përqafohet më shumë, të jetë një hapësirë ku zëra të ndryshëm mund të gjejnë vend më lirshëm.
Nuk mendoj se letërsia do të zhduket ndonjëherë plotësisht. Sepse për sa kohë ekziston njeriu, do të ekzistojë edhe nevoja për të rrëfyer. Ndoshta forma ndryshon, ndoshta rruga merr kahje të tjera, por poezia, shkrimi dhe mendimi gjithmonë do të gjejnë diku një hapësirë për veten. Besoj se edhe pas dhjetë vitesh, letërsia do të vazhdojë t’u prekë njerëzve jetën në një mënyrë të heshtur, por të thellë.)
